Brand en bliksem

Het risico op een brand is wellicht kleiner dan het risico op diefstal, vandalisme of andere ongelukken. Maar als er toch brand ontstaat, kan die enorme schade aanrichten. Een brand kan zorgen voor rook- en roetschade, maar ook waterschade door de bluswerken. In het slechtste geval gaat de inboedel of zelfs het gehele kerkgebouw onherroepelijk verloren. De juiste voorzorgen en een goede oplettendheid kunnen brand vermijden of ten minste de schade zoveel mogelijk beperken. Je kan heel wat maatregelen treffen om het risico op een brand te verkleinen.

Hoe brand voorkomen?

De meest voorkomende oorzaken van brand in een kerk zijn slecht onderhouden installaties (bv. verwarming), ongelukken tijdens werkzaamheden, kortsluiting aan kleine elektrische apparatuur, brandstichting en brand in de omgeving. Maar ook onvoorzichtig gebruik van kaarsen of blikseminslag zijn potentiële gevaren.

  • Laat elektrische installaties en bekabeling regelmatig nakijken en onderhouden. Denk ook aan mogelijk verouderde elektrische bedrading in minder vaak gebruikte ruimtes! Doe hetzelfde voor gasinstallaties zoals verwarming en boilers.
  • Vermijd het gebruik van verouderde elektrische toestellen.
  • Wees extra waakzaam bij werkzaamheden waarbij open vuur wordt gebruikt (bv. dakwerken).
  • Hou het gebouw schoon. Heb aandacht voor zolderruimtes, schouwen en de toren. Stoffige ruimtes in combinatie met verouderde elektrische bekabeling zorgen voor brand- en elektrocutiegevaar.
  • Scherm schouwopeningen af met gaasdraad of een rooster om te voorkomen dat kauwen er hun nest bouwen. Een verstopte schouw kan geen hitte of roet meer afvoeren en vormt een potentieel brandgevaar.
  • Hou de omgeving van de kerk in de gaten. Wees extra waakzaam wanneer er in de nabijheid werken aan de gang zijn.

Kaarsen in de kerk

Kaarsen zijn onmogelijk weg te denken uit de kerk. Het branden van kaarsjes maakt op veel plaatsen een belangrijk deel uit van de devotie. Je moet er echter rekening mee houden dat brandende kaarsen gevaarlijk kunnen zijn. Ze stoten heel wat roet uit en een foutief of onvoorzichtig gebruik zou wel eens brand kunnen veroorzaken.

  • Kies voor kwalitatieve en traag brandende kaarsen. Andere kaarsen branden te snel en ontwikkelen makkelijk een te grote vlam.
  • Gebruik een stevige en bij voorkeur metalen kaarsenstandaard en zet die op een veilige plek. Blijf uit de buurt van alle mogelijke brandbare materialen, zoals gordijnen, planten  en decoratie. Bewaar zeker ook een veilige afstand ten opzichte van devotiebeelden, zowel houten, als gipsen en stenen beelden. Roet en hitte kunnen aan elk materiaal schade toebrengen.
  • Overweeg een afzuigsysteem om roet en hitte naar buiten af te voeren.
  • Zorg steeds dat er een brandblusapparaat ter beschikking is in de nabijheid van de kaarsen.

Bliksembeveiliging

De hoge kerktoren is dikwijls een gevoelig trefpunt voor bliksem. Een rake blikseminslag kan brand veroorzaken, maar ook bouwkundige schade toebrengen aan daken en muren. Indirect kan bliksem de elektrische bedrading en toestellen beschadigen. Het kerkgebouw beschermen tegen blikseminslagen is sterk aan te raden. Een goed bliksemafleidingssysteem onderschept de blikseminslag en leidt de stroom veilig weg. Ze is ook bedoeld om gevaarlijke vonkvorming binnen het gebouw tegen te houden en zodoende brand te voorkomen.

Voor advies over en installatie van bliksembeveiliging neem je contact op met een gespecialiseerde firma.

 

Neem voorzorgen

Denk vooraf goed na over wat er moet gebeuren in een noodgeval. Neem de juiste voorzorgen zodat je correct en kordaat kan reageren wanneer er brand zou ontstaan. Een snelle interventie door de brandweer kan de schade beperken.

  • Draagbare brandblusapparaten zijn zeer waardevol om een beginnende brand te blussen of in te tomen. Laat je adviseren door de brandweer over het aantal brandblussers, waar en welk type je moet voorzien. Het is erg belangrijk het juiste type brandblusser op het juiste moment te gebruiken. De brandblussers zelf kunnen immers ook schade aanbrengen. Op www.depotwijzer.be/brandblusapparaten vind je een overzicht van de verschillende types brandblussers en waarvoor ze best gebruikt worden.
  • Een brandalarm is een belangrijk hulpmiddel om brand zo snel mogelijk te detecteren. Voorzie het alarm van een automatische doormelding aan de brandweer. Zorg voor rookmelders in alle ruimtes. Controleer regelmatig of de rookmelders nog werken.

Beperk het gebruik van brandbare materialen in de kerk.

  • Kies bij inrichtingen of verbouwingen steeds zoveel mogelijk voor brandwerende materialen.
  • Belangrijke bouwconstructies uit hout kan je behandelen met brandvertragende verf.
  • Textiel dat je als decoratie wil gebruiken kan je laten behandelen met een brandvertragend impregneermiddel.
  • Als het kerkgebouw bestaat uit verschillende compartimenten, zorg dan voor een goede scheiding tussen deze ruimtes. Voorzie indien mogelijk brandwerende deuren. Zo kan brand minder makkelijk van één ruimte naar een andere overslaan.

Neem zeker en vast contact op met de plaatselijke brandweer. Informeer hen over het kerkgebouw, het interieur en de collectie, en de omgevingssituatie.

  • Bezorg hen een duidelijke plattegrond. Oude kerkgebouwen hebben soms een ingewikkelde of onlogische ruimte-indeling. Door verbouwingen doorheen de tijd kunnen loze en onzichtbare ruimtes zijn ontstaan, zoals verlaagde plafonds, dichtgemaakte schouwen...
  • Heel wat oudere kerkgebouwen bevatten veel brandbare constructies en materialen. Breng de brandweer hiervan op de hoogte van of tracht hen uit te nodigen om het gebouw zelf te komen bekijken. Hoe meer de brandweer het gebouw kent, des te beter kunnen ze een eventuele brand bestrijden.
  • Communiceer discreet, maar duidelijk over eventuele waardevolle collectiestukken die in de kerk aanwezig zijn. Duid de locatie van deze stukken aan op de plattegrond.
  • Het is een goed idee om een prioriteitenlijst van de collectiestukken op te stellen. Deze lijst geeft aan welke stukken voorrang krijgen wanneer de collectie geëvacueerd wordt.  
  • Let op! De kerntaak van de brandweer is het voorkomen, beperken en bestrijden van brand. Een eventuele evacuatie van de collectie moet vooraf duidelijk met de brandweer afgestemd zijn. Alleen in dit geval én als dit op een veilige manier kan gebeuren, zal de brandweer collectiestukken evacueren.

 

Wat na de brand?

Een brand kan zich heel snel ontwikkelen en op korte tijd een ravage aanrichten. Het grootste werk staat te wachten wanneer het vuur geblust en de brandweer vertrokken is. Vuur veroorzaakt heel wat rook- en roetschade. Daarnaast is er mogelijk ook waterschade ten gevolge van de bluswerken.

  •  Neem contact op met een erfgoedexpert, monumentenwachter of restaurateur en je verzekeringsagent. In afwachting van hun komst kan je de schade documenteren en fotograferen. Raak niets aan.
  • Specialisten kunnen je helpen bij een eerste triage van de objecten. Hierbij worden de stukken gesorteerd volgens materiaal en het soort schade dat ze hebben opgelopen. Betrek hierbij ook de prioriteitenlijst van je collectie.
  • Laat de behandeling van beschadigde objecten over aan een restaurateur.

 

 

Bronnen

  • Brandschadewiel, Landelijk Contact Museumconsulenten en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2011.
  • Leidraad bliksembeveiliging voor monumenten 2010, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2010.
  • www.depotwijzer.be/brand
  • Guidance notes. Church – fire, Ecclesiastical Insurance Office, 2015.
  • Brandweer en cultureel erfgoed, Instituut Fysieke Veiligheid, Arnhem, 2015.
  • Veiligheid en toegankelijkheid van zolders, kapruimtes, daken en goten, Monumentenwacht Vlaanderen, oktober 2014.