Kerkenbeleidsplan

Wat is een kerkenbeleidsplan?

De lokale kerkelijke en gemeentelijke overheden hebben van de Vlaamse overheid de opdracht gekregen om samen een globaal kerkenbeleidsplan op te maken voor de gemeente. Het kerkenbeleidsplan vindt zijn oorsprong in de conceptnota van minister Bourgeois, “Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk” van 24 juni 2011. In hoofdstuk III “Oplossingsrichtingen” schrijft de minister in punt 3.1 over “Het uitwerken van een langetermijnsvisie op de toekomst van de parochiekerken door de lokale actoren”. De minister schrijft in punt 3.4 dat hij “extra voorwaarden zal inbouwen voor het verkrijgen van subsidies voor onderhouds- of restauratiepremies voor beschermde en niet beschermde kerken”.

Waarom een kerkenbeleidsplan?

Het kerkenbeleidsplan kreeg een decretale grond omdat het opgenomen is als voorwaarde voor het verkrijgen van subsidies op basis van de volgende regelgeving:

  • Het besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt in artikel 11.2.11 dat een verhoogde erfgoedpremie van 80 % wordt toegekend voor het beheer van of voor werkzaamheden of diensten aan of in beschermde monumenten die bestemd zijn voor een erkende eredienst op voorwaarde dat er een actueel kerkenbeleidsplan bestaat op het grondgebied van de gemeente of regio in kwestie. Sinds 1 januari 2017 is de definitie van kerkenbeleidsplan ingeschreven in het onroerenderfgoeddecreet. Ook de definitie van 'een monument bestemd voor een erkende eredienst is opgenomen'. Het agentschap onroerend erfgoed kijkt kerkenbeleidsplannen na op de gevraagde criteria uit de Inspiratienota kerkenbeleidsplannen
  • Het decreet houdende toekenning van subsidies voor gebouwen van de eredienst van 12 juli 2013 vermeldt in artikel 8 dat, uit adviezen, in een langetermijnsvisie op de gebouwen van de eredienst in de gemeente of provincie moet blijken dat het gebouwen voor de eredienst blijven. In de praktijk wordt enkel gevraagd naar de visie over de parochiekerk waarvoor de subsidies worden aangevraagd. Volgens Het Agentschap Binnenlands Bestuur is het wel aan te bevelen dat de gemeente een globale visie ontwikkelt die alle parochiekerken omvat, maar het is geen subsidievoorwaarde.

Het kerkenbeleidsplan wordt in voorgaande decreten ook “langetermijnsvisie op de gebouwen van de eredienst” genoemd. In de conceptnota gaat het over “langetermijnsvisie op de toekomst van de parochiekerken” of over “een strategische visie op de toekomst van de parochiekerken".
Naast het bestaan van een lokaal kerkenbeleidsplan als voorwaarde voor het verkrijgen van subsidies, zijn er nog andere redenen waarom het aanbevolen is een plan op te stellen. De toekomst van de parochiekerken is een dermate gevoelig thema dat noopt tot eensgezindheid. Die eensgezindheid kan er enkel komen als resultaat van doorgedreven lokaal overleg in een sfeer van respect en vertrouwen. Een kerkenbeleidsplan kan dienen in allerlei beleids- en beheersplannen. Het kan een objectief beeld geven over het gebruik van de parochiekerken en alle gunstige en minder gunstige gevolgen die daaraan verbonden zijn.

Hoe ziet een kerkenbeleidsplan eruit?

Er bestaan geen eensluidende richtlijnen over hoe een kerkenbeleidsplan er moet uitzien. Minister Bourgeois geeft in de conceptnota wel aan dat de strategische visie in elk geval basisgegevens moet omvatten betreffende:

  • de parochiekerken als gebouw, met onder meer de cultuurhistorische waarde, de architecturale mogelijkheden, de bouwfysische toestand, de mogelijkheid tot compartimentering, …
  • de parochiekerk in zijn ruimtelijke omgeving; 
  • het actuele gebruik en de functie van de parochiekerk; 
  • mogelijke interesse van andere actoren.

Deze opsomming kan als basis dienen voor een kerkenbeleidsplan dat inhoudelijk vorm krijgt door lokaal overleg en dat rekening houdt met de lokale geplogenheden.

Bekijk een voorbeeldplan van Bisdom Hasselt voor de gemeente Borgloon. Onderaan de pagina verwijzen we naar de kerkenbeleidsplannen van gemeenten uit de Westhoek.

Hoe komt een kerkenbeleidsplan tot stand?

Er bestaat geen voorgeschreven traject om tot een kerkenbeleidsplan te komen. Er zijn wel enkele algemene fases te onderscheiden. In alle Vlaamse bisdommen wordt momenteel druk nagedacht en overlegd over pastorale plannen en de plaats die de parochiekerken hierin zullen innemen. Deze gesprekken worden eerst gevoerd binnen de parochiale en dekenale structuren. Het pastoraal plan dient als uitgangspunt om de dialoog aan te vatten met de kerkbesturen, centrale kerkbesturen en tenslotte de gemeenten. Dit overleg moet leiden tot het kerkenbeleidsplan waarin al deze partners beschrijven hoe op het grondgebied van de gemeente met dit religieuze patrimonium zal omgegaan worden.

Elk bisdom heeft een eigen visie en stappenplan opgesteld. Die staan ter beschikking van de kerkfabrieken. De kerkfabrieken/centrale kerkbesturen zullen met deze visie rekening moeten houden tijdens hun overleg met de gemeenten voor de opmaak van een kerkenbeleidsplan. De gemeenten moeten, met andere woorden, bij de opmaak van een kerkenbeleidsplan rekening houden met de visie die door de kerkfabrieken/centrale kerkbesturen op lokaal vlak tot stand is gekomen op basis van de visie van de bisdommen. De kerkfabrieken/centrale kerkbesturen, vrijwilligers nota bene, krijgen een belangrijke rol toebedeeld en het spreekt voor zich dat ze het nodige krediet verdienen.

Het strekt tot de aanbeveling om het kerkenbeleidsplan goed te overdenken. Het verzekeren van een toekomst voor de parochiekerken is een werk van lange adem.

Hoe kan het CRKC u helpen?

Kerkfabrieken, centrale kerkbesturen en gemeenten kunnen het CRKC contacteren voor meer informatie over het kerkenbeleidsplan. Indien gewenst, kunnen we ook ter plaatse toelichting geven. Onder bepaalde voorwaarden, kunnen we ook mee een traject opzetten en dit begeleiden. Lees meer over ons aanbod.

Het CRKC organiseerde een parochiekerkenbevraging, nam deel aan projecten over de toekomst van de parochiekerken, stelde een databank en documenten op, gaf lezingen op studiedagen, … Een kort overzicht hiervan kan betrokkenen inspiratie en hulp bieden bij het opstellen van een eigen kerkenbeleidsplan:

  • Bevraging en databank parochiekerken
  • Sjabloon kerkenbeleidsplannen: Het document kwam tot stand op basis van de informatie die minister Bourgeois in zijn conceptnota gaf over hoe een kerkenbeleidsplan er moet uitzien, de inspiratienota kerkenbeleidsplannen van het agentschap onroerend erfgoed, visies en stappenplannen van de bisdommen en de laatste inzichten.
  • Nota 'Samen op weg': de mogelijk te verdelen taken bij het opstellen van een gezamelijke onderbouwde toekomstvisie.
  • Richtlijnen van de Vlaamse Bisschoppen voor het gebruik van parochiekerken. CRKC ontwikkelde een folder over de richtlijnen.
  • In 2013 gaf minister Bourgeois groen licht voor het opzetten van twee pilootprojecten met betrekking tot het realiseren van een kerkenbeleidsplan. De toelichting hierover is te vinden bij 'Projecten en realisaties' via de linken: pilootproject Gent en pilootproject Westhoek.
  • VZW Traject organiseerde i.s.m. CRKC een dialoogdag over de toekomst van de parochiekerken. VZW Traject biedt een basisvoorstel van een stappenplan aan met als doel samen te zoeken naar wat de plaatselijke kerk kan betekenen in de toekomst. Het kan eveneens bijstaan bij de aanmaak van een financiële planning en bij de opmaak van bestekken. Meer informatie en het verslag van de dialoogdag kan aangevraagd worden via de website van VZW Traject.
  • CRKC organiseerde samen met IOK, de Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen, een studiedag en studiereis over de toekomst van religieus patrimonium. De verschillende partners zullen een vervolgtraject aanbieden waarop geïnteresseerde gemeenten kunnen inschrijven.
  • Arck, de onderzoeksgroep van de opleidingen architectuur en interieurarchitectuur van de Universiteit Hasselt, begeleidde het tot stand komen van het kerkenbeleidsplan in de gemeente Kortessem en wil deze expertise ook voor andere projecten ter beschikking stellen. Je kan het rapport van het onderzoek raadplegen op de website van de parochiefederatie Kortessem
  • Meer informatie op onze webpagina over Projecten en Realisaties.